“Tôi rất muốn tất cả những người phụ nữ trong khán phòng này cùng đứng lên, bởi vì tôi sẽ không thể đứng ở đây nếu không có các bạn.” — Autumn Durald Arkapaw phát biểu khi trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận tượng vàng Oscar cho hạng mục Quay phim xuất sắc nhất.
Gần 100 năm. Đó là khoảng thời gian Oscar tồn tại trước khi một người phụ nữ giành chiến thắng ở hạng mục này. Một cột mốc mang tính lịch sử, nhưng đồng thời lại phơi bày một thực tế không dễ chịu: Vì sao một ngành nghề được xem là “sáng tạo” như điện ảnh lại cần ngần ấy thời gian để công nhận phụ nữ ở vị trí sau ống kính?
VÌ NGÀY NAY PHỤ NỮ MỚI ĐẢM NHẬN VỊ TRÍ QUAY PHIM Ư?
Điều ít được biết đến là trong giai đoạn đầu của điện ảnh, đặc biệt là thời kỳ phim câm, nữ giới hiện diện khá rõ rệt trong nhiều khâu sản xuất. Họ viết kịch bản, dựng phim, tham gia vào các vị trí kỹ thuật và sáng tạo khác.
Dữ liệu giai đoạn 1910 đến 1930 cho thấy phụ nữ chiếm hơn 10% các vị trí sáng tạo chủ chốt trong phim truyện Hollywood; riêng ở mảng biên kịch, khoảng 1/4 kịch bản được viết hoặc đồng viết bởi phụ nữ [1].
Tuy nhiên, khi điện ảnh chuyển từ một lĩnh vực còn đang trong giai đoạn hình thành và thử nghiệm sang một ngành công nghiệp quy mô lớn có quy trình sản xuất và hệ thống quyền lực rõ ràng – thời kỳ Hệ thống Studio (Studio System) từ giữa thế kỷ 20, cấu trúc lao động bắt đầu thay đổi.
Các thiết bị quay phim ngày càng lớn, nặng và phức tạp hơn. Trong bối cảnh đó, người ta mang niềm tin rằng vận hành máy quay đòi hỏi nhiều thể lực và kỹ thuật, vậy nên phù hợp với nam giới hơn. Những nhận định này khiến phụ nữ dần bị loại khỏi các bộ phận kỹ thuật và chuyển sang những vị trí được xem là “phụ trợ”.
Trong cuốn “Never Done: A History of Women’s Work in Media Production” [2], học giả Erin Hill chỉ ra rằng sau thời kỳ phim câm, nữ giới ngày càng được giao cho các vị trí như biên tập hoặc giám sát kịch bản, vốn là những công việc bị xã hội dán nhãn với các phẩm chất “tỉ mỉ”, “chăm sóc” hay “hậu cần”.
Ngược lại, những vị trí được coi là mang tính sáng tạo hoặc kỹ thuật cao hơn, như đạo diễn hay quay phim, dần trở thành lĩnh vực do nam giới thống trị.
Sự dịch chuyển này diễn ra âm thầm nhưng kéo dài hàng chục năm, đến mức người ta cho rằng người đứng đằng sau máy quay hẳn nhiên phải là nam giới.
“LÃNH ĐỊA NAM GIỚI” KÉO DÀI HÀNG THẬP KỶ
Sự “loại trừ phụ nữ” này rõ ràng đến mức nào?
Phân tích dữ liệu hơn 2.000 thành viên ê-kíp của 243 bộ phim đoạt giải tại 10 liên hoan phim và giải thưởng lớn (bao gồm Oscar, BAFTA, Golden Globes và Cannes) [3] cho thấy khoảng 74% các vị trí chủ chốt trong dàn diễn viên và đội ngũ sáng tạo thuộc về nam giới, trong khi phụ nữ chỉ chiếm khoảng 26%. Trong số đó, quay phim là một trong những vị trí mất cân bằng nhất.
Lịch sử của Oscar lại càng làm rõ điều này. Nếu thực hiện một cú lia máy quay qua 97 lần Lễ trao giải cho hạng mục Quay phim xuất sắc nhất, ta sẽ chứng kiến một cảnh tượng hết sức quen thuộc: chỉ có những người đàn ông bước lên bục nhận giải.
Trước năm 2026, chỉ có ba phụ nữ từng được đề cử ở hạng mục này: Rachel Morrison với ‘Mudbound’ (2018), Ari Wegner với ‘The Power of the Dog’ (2021), và Mandy Walker với ‘Elvis’ (2022).
Không ai trong số họ giành chiến thắng.
Suốt chừng ấy thời gian, ngôn ngữ hình ảnh của điện ảnh gần như được định hình và thống trị bởi một nhóm quen thuộc.
Khi một nghề nghiệp đã được định hình theo cách đó, nhiều cơ chế vô hình bắt đầu vận hành. Các nhà sản xuất có thể thấy “an toàn hơn” khi giao dự án lớn cho nam giới. Những ê-kíp vốn chủ yếu là nam giới có xu hướng tuyển dụng những người giống mình. Các tiêu chuẩn về năng lực và phong cách lãnh đạo cũng được xây dựng trên những hình mẫu đã tồn tại từ trước.
Kết quả là một vòng lặp được hình thành: bởi tồn tại ít phụ nữ trong ngành, nên họ bị coi là ngoại lệ; và bởi vì bị coi là ngoại lệ, họ tiếp tục ít được trao cơ hội.
Mô-típ này không chỉ tồn tại trong điện ảnh. Nó là một hiện tượng quen thuộc trong nhiều ngành nghề: nữ giới có thể hiện diện ở giai đoạn đầu, nhưng khi tiến đến những vị trí có quyền lực, ảnh hưởng hoặc danh tiếng cao hơn, số lượng cứ giảm dần [4].
CHIẾN THẮNG NÀY QUAN TRỌNG NHƯ THẾ NÀO?
Chiến thắng của Arkapaw mang ý nghĩa lịch sử vượt xa một danh hiệu cá nhân. Khi thực hiện Sinners, cô làm chủ hệ thống máy quay IMAX 65mm và Ultra Panavision 70, những định dạng điện ảnh cao cấp nhất, nặng lên đến 30kg. Cô trở thành người phụ nữ đầu tiên quay phim trên định dạng IMAX khổ lớn này.
Nhưng có lẽ khoảnh khắc đáng nhớ nhất không nằm ở kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là nó đánh dấu sự phá vỡ “trần kính” vốn tồn tại dai dẳng gần một thế kỷ trong ngành điện ảnh, qua đó mở rộng cách chúng ta hình dung về những ai có thể đứng sau ống kính.
Khi Arkapaw giành chiếc tượng vàng Oscar lần thứ 98 cho danh hiệu Quay phim xuất sắc nhất, cô trở thành người phụ nữ đầu tiên và cũng là phụ nữ da màu đầu tiên chinh phục hạng mục này sau gần 100 năm tồn tại của giải thưởng.
Tại bài phát biểu nhận giải, Arkapaw nhấn mạnh sự ủng hộ của những người phụ nữ trong ngành đã tiếp thêm động lực cho cô xuyên suốt hành trình này.
Đây là lời tri ân dành cho những người phụ nữ đã luôn kiên trì nỗ lực, cống hiến, kể chuyện trước và sau ống kính suốt hàng thập kỷ qua. Đồng thời, hành động đó nhắc nhở rằng mỗi thành tựu cá nhân thường là kết quả của một lịch sử dài những nỗ lực tập thể.
Cũng tại Oscar năm nay, 76 phụ nữ đã nhận được đề cử, con số cao nhất trong lịch sử của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh. Các đề cử này trải dài từ diễn xuất, đạo diễn cho đến âm thanh và thiết kế sản xuất, phản ánh một sự thay đổi đáng kể trong cách ngành công nghiệp điện ảnh ghi nhận đóng góp của nữ giới.
ĐIỀU NÀY KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ “LOẠI TRỪ” ĐÀN ÔNG
Trong điện ảnh, người quay phim không chỉ vận hành máy quay. Họ định hình cách ánh sáng rơi trên gương mặt nhân vật, cách khung hình dẫn dắt cảm xúc của khán giả và cách thế giới trong phim được nhìn thấy.
Khi những người đứng sau máy quay đến từ những trải nghiệm khác nhau, những câu chuyện được kể cũng trở nên đa dạng và phức tạp hơn. Chính vì vậy, sự hiện diện của nữ giới, cũng như các nhóm thiểu số khác, trong các vị trí sáng tạo có thể mở rộng cách chúng ta nhìn nhận con người, xã hội và chính bản thân mình.
Trong nhiều ngành nghề, từ điện ảnh, công nghệ đến khoa học, các nghiên cứu đều chỉ ra một hiện tượng quen thuộc: khi nữ giới hiện diện ở vị trí lãnh đạo hoặc chuyên môn cao, tỷ lệ phụ nữ tham gia vào lĩnh vực đó có xu hướng tăng lên [5].
Lý do rất đơn giản là con người cần những hình mẫu để hình dung khả năng của chính mình.
Khi các cô gái trẻ nhìn vào bảng credit của một bộ phim và thấy nhà quay phim nữ, hoặc khi họ chứng kiến một phụ nữ đứng trên sân khấu nhận giải thưởng lớn, điều đó gửi đi thông điệp tới họ rằng mình có thể theo đuổi con đường này.
Thực tế, tại trung tâm báo chí của Oscar, nhiều người đã nhìn thấy những giọt nước mắt của các nữ quay phim trẻ. Với họ, chiến thắng của Arkapaw gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng từ nay, không còn vị trí nào trong đoàn làm phim là “cấm địa”.
Các cột mốc như vậy không lập tức xóa bỏ định kiến, nhưng chúng có thể làm thay đổi cách chúng ta tưởng tượng về tương lai. Đồng thời, sự đa dạng trong đội ngũ sáng tạo mang giá trị vượt ra vấn đề đại diện. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách câu chuyện được kể.
ÁNH SÁNG KHÔNG CHỈ THUỘC VỀ MỘT GIỚI NÀO
Chiến thắng của Autumn Durald Arkapaw tại Oscar 2026 không phải là điểm kết thúc của câu chuyện về bình đẳng giới trong điện ảnh. Khoảng cách về cơ hội, thu nhập và đại diện vẫn tồn tại và đòi hỏi thêm nhiều nỗ lực để thay đổi.
Nhưng đây là một dấu hiệu cho thấy những cấu trúc tưởng như cố định vẫn có thể khác đi được. Sau gần một thế kỷ, chiếc tượng vàng cho hạng mục Quay phim cuối cùng đã thuộc về một phụ nữ. Ta có nhiều hơn những nữ làm phim được công nhận, đề cử và vinh danh.
Điều đó không chỉ mang ý nghĩa của một giải thưởng, mà còn mở rộng cách ta hình dung về những ai có thể đứng sau ống kính. Khi nhiều góc nhìn hơn được trao cơ hội kể câu chuyện, điện ảnh, cũng như xã hội, sẽ có cơ hội nhìn thấy thế giới một cách bao trùm hơn.
Và có lẽ đó mới là điều quan trọng nhất, rằng ống kính chưa bao giờ chỉ thuộc về một giới nào, nó chỉ ghi lại tầm nhìn và sự thấu cảm của con người đứng phía sau nó.
English 
Vietnamese