Không khó để bắt gặp khung cảnh những người bà bế theo những đứa trẻ, rôm rả trò chuyện trong sân chơi khu tập thể vào mỗi chiều muộn. Trên mạng xã hội, người trẻ đùa về chuyện “nghỉ hưu gặp nghỉ hè” – khi họ gửi con về quê nhờ ông bà chăm mỗi kỳ nghỉ, để tranh thủ nghỉ ngơi hay tiếp tục đi làm kiếm tiền.
Khi nói về nền kinh tế hiện đại, người ta nhắc đến những đột phá công nghệ, những trí tuệ nhân tạo. Nhưng thực chất tốc độ hối hả ấy vẫn luôn được chống đỡ bởi một nhịp điệu khác chậm hơn, bền bỉ hơn và ít được ghi nhận hơn, gắn liền với những người làm công việc chăm sóc. Họ hiếm khi xuất hiện trong những câu chuyện về tăng trưởng kinh tế, nhưng lại tạo ra điều kiện để mọi hoạt động kinh tế khác có thể tiếp tục diễn ra.
Và điều đáng chú ý là một phần rất lớn của lớp lao động ấy đang được thực hiện bởi người cao tuổi.
Trong các cuộc thảo luận về già hóa dân số, người cao tuổi lại thường xuất hiện cùng với những lo ngại về quỹ lương hưu, bảo hiểm xã hội hay áp lực lên hệ thống y tế. Họ dễ bị nhìn như một nhóm dân số “phụ thuộc”, không còn tạo ra giá trị kinh tế và chủ yếu cần đến sự chăm sóc của người khác.
Cách đóng khung phiến diện ấy phớt lờ đi sự thật rằng chính những người cao tuổi đang trực tiếp đỡ đần và gánh vác ngược lại nền kinh tế ấy.
Thống kê cho thấy có tới 69% người cao tuổi tham gia vào việc chăm sóc con cháu, và trung bình mỗi người cung cấp khoảng 510,9 giờ chăm sóc mỗi năm. Tính riêng tại Mỹ, giá trị của các công việc chăm sóc không lương do người cao tuổi thực hiện đã đạt tới con số 731 tỷ USD mỗi năm, đi kèm với 172 tỷ USD hỗ trợ tài chính trực tiếp cho con cháu.
Ở châu Á, vai trò này còn thể hiện rõ nét hơn. Một nghiên cứu tại các đô thị ở Trung Quốc cho thấy khoảng 40% người cao tuổi trực tiếp chăm sóc cháu và khoảng 20% đảm nhận phần lớn việc nhà. Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa và làn sóng di cư lao động cũng khiến ngày càng nhiều ông bà trở thành người chăm sóc chính trong gia đình. Khi cha mẹ rời quê để làm việc ở các khu công nghiệp hay thành phố lớn, ông bà không chỉ chăm cháu mà còn trở thành những người duy trì nhịp sinh hoạt thường ngày của cả gia đình.
Những người vốn thường bị gán cho các nhãn mác “chậm chạp”, “lỗi thời” hay “tụt hậu”, thực ra đang âm thầm gánh vác khối lượng lao động chăm sóc khổng lồ để cuộc sống có thể vận hành.
Đào sâu hơn với lăng kính giới, phần lớn gánh nặng vẫn rơi vào phụ nữ lớn tuổi. Trong nhiều gia đình, người đảm nhận việc chăm cháu, nấu ăn, quán xuyến việc nhà hay chăm sóc người thân đau ốm vẫn chủ yếu là phụ nữ lớn tuổi.
Khi dành phần lớn thời gian cho công việc chăm sóc không được trả lương, họ cũng có ít cơ hội tham gia thị trường lao động, tích lũy tài sản và hưởng mức lương hưu cao hơn. Nghịch lý là chính những người dành nhiều năm chăm sóc người khác lại dễ trở thành nhóm dễ bị tổn thương về kinh tế khi tuổi ngày càng cao.
Như phân tích của học giả Nguyễn Thu Giang về nghịch lý của những người phụ nữ làm công việc chăm sóc, thời gian của họ là “thời gian chịu đựng” (enduring time – khái niệm của Lisa Baraitser). Đó là thứ thời gian gắn liền với những nhu cầu thiết thân nhất của cơ thể, lặp đi lặp lại, và hiển nhiên không tuân theo theo logic của năng suất, sản xuất hàng hóa hay các thước đo lợi nhuận. Một đứa trẻ không thể ngừng quấy khóc vì đã hết giờ làm việc. Một người bệnh không thể hồi phục nhanh hơn chỉ vì cần tăng năng suất.
Trong khi các ứng dụng đòi hỏi sự tức thời, sản xuất nhanh và chốt đơn trong tích tắc, công việc chăm sóc lại vận hành theo một nhịp thời gian hoàn toàn khác. Đó là nhịp độ của sự hiện diện, của kiên nhẫn và của những nhu cầu không thể bị thúc ép. Ta không thể “tua nhanh” để dỗ một đứa trẻ đang quấy khóc, cũng không thể tối ưu hóa thời gian cần ở bên một người thân đau ốm. Càng cố đo công việc chăm sóc bằng những thước đo của năng suất, ta càng nhận ra rằng có những điều thiết yếu nhất của đời sống vốn không thể đo bằng thước đo ấy.
Có lẽ đó cũng là nghịch lý của xã hội hiện đại. Chúng ta dành rất nhiều sự chú ý cho công nghệ, năng suất và đổi mới, nhưng lại dễ quên rằng tất cả những điều ấy chỉ có thể vận hành trên một nền tảng chăm sóc được duy trì mỗi ngày bởi những con người bằng xương bằng thịt. Trong nền tảng ấy, người cao tuổi không chỉ là những người đang cần được chăm sóc, mà còn là một trong những lực lượng chăm sóc quan trọng nhất của xã hội.
Ta không thể nghĩ về người cao tuổi như một “gánh nặng” hay những người luôn cần phụ thuộc. Họ không chỉ là những người cần được chăm sóc, mà cũng là lực lượng chăm sóc quan trọng nhất của xã hội. Những trách nhiệm ấy từ lâu chính là nhân tố giúp duy trì gia đình và góp phần để nền kinh tế tiếp tục vận hành.
Vì thế, công việc chăm sóc không nên chỉ được nhìn như biểu hiện của thiên chức hay sự hy sinh. Đó còn là một dạng lao động xã hội thiết yếu, trực tiếp duy trì gia đình, tái tạo sức lao động và bù đắp những khoảng trống mà thị trường hay nền kinh tế không thể lấp đầy. Chỉ khi nhìn thấy giá trị ấy, chúng ta mới có thể nghiêm túc nghĩ về một xã hội không chỉ hướng tới tăng trưởng, mà còn phải là xã hội biết ghi nhận, chia sẻ và nâng đỡ những người làm công việc chăm sóc.
English 
Vietnamese