Chúng ta có thể đã thấy trên các bản tin hình ảnh dòng người xếp hàng dài chờ dùng điều hòa hay vật lộn tìm cách làm mát cơ thể trong những ngày nắng nóng kỷ lục tại châu Âu. Các đợt sóng nhiệt đẩy nhiệt độ vượt mốc 40°C đang làm gián đoạn các hoạt động thường nhật, gia tăng nguy cơ cháy rừng, gây ra nhiều trường hợp tử vong và gây áp lực lên hệ thống y tế công cộng tại lục địa này.
Mới đây, hàng nghìn phụ nữ trên khắp Vương quốc Anh đã nhận thấy điều bất thường trong chu kỳ kinh nguyệt của họ trong đợt sóng nhiệt tháng 6. Trên các nền tảng như TikTok và Instagram, nhiều người chia sẻ tình trạng họ bị trễ kinh, xuất hiện hai kỳ kinh trong cùng một tháng, hoặc thậm chí kinh nguyệt hoàn toàn không xuất hiện. Những thông tin này thổi bùng thảo luận trên mạng xã hội. Thêm nhiều phụ nữ lên tiếng và đặt ra câu hỏi liệu có điều gì cụ thể đang ảnh hưởng đến cơ thể họ hay không.
NẮNG NÓNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHỤ NỮ KHÁC SO VỚI NAM GIỚI
Nghiên cứu [1] chỉ ra rằng cơ thể nữ giới tiết ra ít mồ hôi hơn và bắt đầu đổ mồ hôi ở ngưỡng nhiệt cao hơn nam giới. Mặt khác, nhiệt độ bên trong các cơ quan nội tạng cốt lõi (core body temperature) cũng như tỷ lệ mỡ tự nhiên của phụ nữ đều cao hơn, vô tình làm chậm khả năng tản nhiệt khi đóng vai trò như lớp cách nhiệt bổ sung. Khi kết hợp những điều này với sự biến động liên tục của nồng độ nội tiết tố (hormone), các đợt nắng nóng cực đoan vô hình trung trở thành một “bài kiểm tra” thể lực và tinh thần khắc nghiệt hơn hẳn đối với nữ giới.
Sở dĩ như vậy là vì các nội tiết tố nữ giữ vai trò cốt lõi trong việc điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ và phát triển các đặc tính sinh dục. Trong suốt chu kỳ kinh nguyệt (*) cơ thể trải qua những thay đổi nhỏ về nhiệt độ do sự tăng giảm nội tiết tố. Cụ thể, giai đoạn hành kinh có thể làm tăng nhiệt độ cơ thể từ 0,3 đến 0,7°C ngay trong điều kiện bình thường. Nghe thì có vẻ không nhiều, nhưng khi bạn đang phải đối phó với nhiệt độ từ 30°C trở lên, mỗi độ tăng lên đều trở thành một gánh nặng đáng ngại.
Không chỉ dừng lại ở chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng, sự nhạy cảm này còn tăng cao ở các giai đoạn dễ tổn thương khác như tiền mãn kinh, mãn kinh, mang thai và cho con bú – thời điểm mà nồng độ estrogen và progesterone có sự biến động mạnh mẽ nhất.
Khi đối mặt với nắng nóng cực đoan, vùng dưới đồi – phần não bộ chịu trách nhiệm điều hòa thân nhiệt lẫn kiểm soát các hormone sinh sản, buộc phải ưu tiên dồn năng lượng để hạ nhiệt cho cơ thể. Hệ quả trực tiếp là quá trình điều tiết hormone bị gián đoạn, làm chậm hoặc đẩy sớm lịch rụng trứng, dẫn đến chu kỳ kinh nguyệt bị xáo trộn.
Bên cạnh đó, thời tiết cực đoan được cơ thể tiếp nhận như một dạng căng thẳng thể chất (physical stress), kích thích sản sinh cortisol – loại hormone có xu hướng ức chế hệ sinh sản hoạt động. Tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn do hiện tượng mất ngủ diện rộng (khi hạ tầng nhà ở tại Anh có đặc tính giữ nhiệt và ít lắp đặt điều hòa) cộng hưởng với tình trạng mất nước khi đổ mồ hôi kéo dài.
NHƯ VẬY CÓ PHẢI CƠ THỂ NỮ “KÉM HIỆU QUẢ” HƠN NAM GIỚI?
Hoàn toàn không. Công tác truyền thông hay việc tiếp cận vấn đề này cần tránh tuyệt đối xu hướng gán nhãn cơ thể nữ giới là “lép vế” hay “kém hiệu quả” hơn nam giới khi phản ứng với nhiệt độ.
Thực chất, phụ nữ có hệ thống nội tiết nhạy cảm và cơ chế sinh học đặc thù liên quan đến chức năng sinh sản, nuôi dưỡng sự sống và duy trì sự cân bằng nội mô. Tình trạng rối loạn hiện tại không phải là “lỗi” sinh học, mà chính là phản ứng tự vệ bắt buộc khi cơ thể bị ép phải thích nghi với môi trường sống đang bị biến đổi quá nhanh.
Mặt khác, khi nồng độ hormone căng thẳng cortisol tăng cao làm hoãn tín hiệu rụng trứng, cơ thể người phụ nữ đang gửi đi một thông điệp sinh tồn rõ ràng: Môi trường hiện tại quá khắc nghiệt và thiếu an toàn để bắt đầu một thai kỳ hay nuôi dưỡng sự sống mới.
Hiện tượng này một lần nữa phơi bày một thực tế, đó là biến đổi khí hậu không tác động bình đẳng lên tất cả chúng ta. Trong cuộc khủng hoảng này, phụ nữ chính là nhóm đối tượng chịu tổn thương âm thầm nhưng trực tiếp và nặng nề về mặt sức khỏe.
Chính vì vậy, các giải pháp ứng phó không thể chỉ hướng đến kêu gọi phụ nữ tự xoay sở hay chủ động thích nghi cá nhân. Thay vào đó, chúng ta cần một góc nhìn toàn diện và có trách nhiệm hơn từ các nhà hoạch định chính sách, hệ thống y tế và cộng đồng trong việc xây dựng hạ tầng cũng như các chính sách hỗ trợ thích ứng với khí hậu. Khi khủng hoảng khí hậu không “bình đẳng giới” thì các chiến lược ứng phó cũng không thể cào bằng hay đẩy hết trách nhiệm về phía người phụ nữ.
—
(*) Chu kỳ kinh nguyệt là toàn bộ khoảng thời gian lặp lại hàng tháng – bao gồm giai đoạn hành kinh, nang trứng, rụng trứng và hoàng thể. Một chu kỳ được tính từ ngày đầu ra máu kỳ này đến ngày đầu ra máu kỳ sau. Giai đoạn hành kinh là thời điểm ra máu, thường bị hiểu lầm chính là chu kỳ kinh nguyệt.
Nguồn nghiên cứu được nhắc đến trong bài:
[1] Do women feel colder by nature? A systematic literature review and meta-analysis of sex differences in physiological and subjective thermal responses https://www.sciencedirect.com/…/pii/S0360132325004184
English 
Vietnamese