Bức ảnh bạn đang nhìn là phiên bản mô phỏng của “ngôi sao bí ẩn nhất vũ trụ”. Nó thậm chí từng khiến người ta nghi ngờ liệu đây có phải dấu hiệu của nền văn minh ngoài hành tinh?
Đó chính là Ngôi sao Boyajian (hay còn gọi là Tabby’s star) – được đặt theo tên của chính nhà thiên văn Tabetha Boyajian. Ngôi sao này từng khiến các nhà nghiên cứu ngỡ ngàng bởi hiện tượng sụt giảm độ sáng bất thường. Nó dường như bị che khuất bởi “thứ gì đó” to gấp hàng ngàn lần Trái Đất. Các nhà khoa học thực sự đã nghiêm túc xem xét liệu đó có phải do một công trình khai thác năng lượng do nền văn minh ngoài Trái Đất tạo ra?
Điều đặc biệt nữa là hiện tượng kỳ lạ này không hề được phát hiện bởi những siêu máy tính tối tân. Nó đến với nhân loại chính nhờ nỗ lực tập thể của hàng trăm ngàn tình nguyện viên nghiên cứu khoa học (citizen scientist), cùng sự dẫn dắt của nhà thiên văn Tabetha Boyajian.
Để hiểu hiện tượng này đặc biệt thế nào, hãy tưởng tượng bạn nhìn một ngọn hải đăng, và có một con chim bay ngang qua. Ánh sáng sẽ bị che khuất một chút xíu (khoảng 1%). Đó chính là nguyên lý mà các nhà thiên văn tìm ra các hành tinh khổng lồ quay quanh các ngôi sao xa xôi. Các hệ thống máy tính được lập trình để tìm kiếm những “con chim” bay qua một cách đều đặn như vậy.
Ngay cả một hành tinh khổng lồ như Sao Mộc cũng chỉ làm ánh sáng của sao chủ giảm khoảng 1%. Nhưng với ngôi sao mang mã hiệu KIC 8462852 thì lại quá khác biệt. Ánh sáng của nó không sụt giảm 1% mà mờ đi tới 22%. Các đợt mờ đi này kéo dài từ vài ngày đến cả trăm ngày, dường như không theo chu kỳ nào cả. Giống như không phải một con chim, mà là một con khủng long che khuất nguồn sáng, hay thậm chí đang “ăn vụng” ngôi sao. Do không có tính chu kỳ, thuật toán máy tính đã hoàn toàn bỏ qua dữ liệu này.
Nhưng chính các thành viên của cộng đồng Planet Hunters đã phát hiện ra sự sụt giảm 22% kỳ lạ này. Ban đầu, các nhà khoa học cũng đặt nghi vấn rằng đây có thể chỉ là lỗi kỹ thuật hoặc sai sót dữ liệu. Tuy nhiên, Tabetha Boyajian cùng các cộng sự đã kiên nhẫn kiểm tra khắt khe từng khả năng và kết luận dữ liệu hoàn toàn chính xác. Hiện tượng kỳ dị này là có thật.
Tabetha Boyajian không hề phớt lờ ý kiến của những nhà khoa học “nghiệp dư”. Ngược lại, cô lắng nghe, tập hợp các phát hiện của họ, đối chiếu với dữ liệu, và đứng ra bảo vệ trước giới hàn lâm. Khi xuất bản bài báo gây bùng nổ giới thiên văn, Tabetha đã trân trọng ghi danh các tình nguyện viên, ngay bên cạnh các học giả lừng danh.
Đến năm 2018, Tabetha cùng hơn 200 nhà nghiên cứu xuất bản công trình trên The Astrophysical Journal Letters. Bài báo chính thức giải thích thứ che khuất ngôi sao kia là một đám mây bụi vi mô quanh sao (circumstellar dust), chứ không phải do người ngoài hành tinh.
Tabetha tiếp tục ghi nhận đóng góp của hàng trăm thành viên trong cộng đồng. Cô thậm chí còn dành riêng một danh mục “Amateur Astronomer” để ghi tên họ. Cô công khai chia sẻ rằng cô vô cùng trân trọng và biết ơn, vì nếu không có họ, ngôi sao này đã vĩnh viễn bị máy tính bỏ sót.
Kể từ những ngày đầu phát hiện, giới thiên văn học quốc tế và truyền thông đã gọi thiên thể này là “Sao Tabby” (Tabby’s Star), theo biệt danh của Tabetha. Cô không phải người đầu tiên hay duy nhất phát hiện ngôi sao kia, nhưng chính là người kết nối giữa nhà khoa học hàn lâm và cộng đồng. Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở một biệt danh dễ thương.
Hãy nghĩ về những phát kiến thiên văn vĩ đại khác. Chúng ta quen thuộc với Sao chổi Halley, Kính viễn vọng Hubble hay Sao Barnard. Không ai gọi đó là “Sao chổi Edmond” hay “Kính viễn vọng Edwin”. Trong lịch sử thiên văn, các phát hiện vĩ đại luôn được gắn liền với họ (surname) của nhà khoa học, như một sự vinh danh trân trọng đến họ.
Vậy tại sao lại là “Tabby” mà không phải là Boyajian? Việc vô thức sử dụng tên gọi thân mật hay tên viết tắt dành cho một nhà khoa học nữ, dù xuất phát từ sự quý mến, lại vô tình tước đi sự uy nghiêm học thuật mà cô hoàn toàn xứng đáng nhận được.
Đó là lý do các nhà khoa học uy tín (như Jason Wright, Phil Plait) cùng với cộng đồng đã lên tiếng thúc đẩy việc sử dụng tên gọi chính thức là Ngôi sao Boyajian (Boyajian’s Star). Cái tên này trả lại cho Tabetha sự chuẩn mực học thuật, đặt cô ngồi ngang hàng với những bộ óc lớn của lịch sử thiên văn học. Nó cũng đồng thời thể hiện thái độ tôn trọng dành cho những thành tựu của những nhà khoa học nữ.
Vietnamese 
English