Gần đây, Nhà Nhiều Cột nhận được thông tin về một bài báo đang được chia sẻ rộng rãi, trong đó dẫn lại kết quả từ một nghiên cứu xã hội học về bất bình đẳng giới trong hôn nhân, dựa trên dữ liệu Khảo sát Đời sống Tư nhân Trung Quốc năm 2020 (Chinese Private Life Survey – CPLS).
Bài báo đặt một tiêu đề rất súc tích: “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao”. Cách diễn đạt này lập tức tạo một ấn tượng mạnh về mối liên hệ giữa trình độ học vấn của người vợ và hành vi ngoại tình của người chồng – một ấn tượng mà người đọc rất dễ tiếp nhận theo hướng nguyên nhân-hệ quả.
Tuy nhiên, khi đối chiếu với nội dung nghiên cứu gốc, Nhà không thấy kết luận việc người vợ có trình độ học vấn cao làm gia tăng khả năng ngoại tình của người chồng. Thay vào đó, nghiên cứu chỉ ra một thực tế khác hắn.
THẾ NGHIÊN CỨU THỰC SỰ ĐÃ NÓI GÌ?
Vấn đề không đơn giản là “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao”. Thực tế là, các nhà nghiên cứu đã đưa ra một câu chuyện phức tạp về quyền lực trong hôn nhân và sự mong manh của nam tính trong một xã hội đang chuyển mình.
Nghiên cứu xem xét bối cảnh xã hội Trung Quốc. Vài thập niên trở lại đây, phụ nữ học cao hơn, độc lập kinh tế hơn, hôn nhân “vợ chồng cùng trình độ học vấn” (educational homogamy) ngày càng trở thành mô hình phổ biến. Tuy nhiên, trên phương diện thu nhập, mô hình “chồng kiếm nhiều hơn vợ” vẫn chiếm ưu thế. Nói cách khác, cơ hội giáo dục có thể bình đẳng, nhưng xã hội vẫn kỳ vọng đàn ông phải “hơn vợ” về thu nhập và địa vị. Khi hai yếu tố này kết hợp, chúng tạo ra những cấu trúc quyền lực rất đặc biệt trong mỗi gia đình.
Khảo sát CPLS năm 2020 cho thấy khoảng 22% người đã kết hôn thừa nhận có quan hệ tình dục ngoài luồng trong 12 tháng gần nhất, trong đó nam giới có tỷ lệ ngoại tình cao gấp 1,5 lần so với nữ giới.
Tuy nhiên, khi đi sâu vào phân tích mối tương quan giữa học vấn và thu nhập của vợ-chồng, nghiên cứu chỉ ra 3 “vùng” tâm lý khác biệt quyết định hành vi của người đàn ông:
Ở (1) Vùng An toàn của Sự tương đồng, nhóm nam giới có nguy cơ ngoại tình thấp nhất là những người có trình độ học vấn ngang bằng với vợ. Sự tương đồng về tri thức tạo ra sự thấu hiểu và chia sẻ giá trị chung, giúp hôn nhân bền vững. Đặc biệt, trong nhóm này, nếu người chồng có thu nhập cao hơn vợ một chút (đúng chuẩn truyền thống), tỷ lệ ngoại tình của họ ở mức thấp, khoảng 10%.
Phát hiện gây chú ý nhất nằm ở (2) Vùng Nguy hiểm của Sự khỏa lấp: Khi người chồng có học vấn thấp hơn vợ (educational hypogamy), nguy cơ ngoại tình của họ tăng vọt. Nhưng điều thú vị là: Nguy cơ này chỉ đạt đỉnh điểm khi người chồng thua vợ về học vấn nhưng vẫn kiếm nhiều tiền hơn vợ. Ở nhóm này, xác suất ngoại tình dự báo lên tới 66%.
Lý giải cho điều này, các nhà nghiên cứu gọi đây là cơ chế “Trung hòa lệch chuẩn giới tính” (Gender deviance neutralization). Người chồng cảm thấy bị đe dọa về mặt vị thế trí tuệ trước vợ. Để xoa dịu sự tự ti này, họ dùng lợi thế kinh tế (tiền) để ngoại tình, coi đó là cách để “khỏa lấp” sự bất an và khẳng định lại sự nam tính.
Nhưng cú twist bất ngờ diễn ra ở (3) Vùng phụ thuộc. Nếu logic “vợ giỏi làm chồng ngoại tình” là đúng tuyệt đối, thì những ông chồng vừa học thấp hơn vợ, vừa kiếm ít tiền hơn vợ phải là nhóm ngoại tình nhiều nhất. Nhưng dữ liệu lại chỉ ra điều ngược lại. Ở nhóm chồng “lép vế” hơn vợ toàn diện (cả học vấn lẫn thu nhập), xác suất ngoại tình giảm xuống gần bằng 0.
Tại sao lai như vậy? Các nhà nghiên cứu giải thích bằng Lý thuyết Trao đổi Xã hội (Social exchange theory). Cụ thể, khi người chồng ở trong tình thế hoàn toàn phụ thuộc vào vợ, cái giá phải trả cho việc ngoại tình là quá lớn (mất chỗ dựa tài chính, gia đình tan vỡ), khiến họ không dám mạo hiểm.
Như vậy, nghiên cứu này không hề kết luận rằng trình độ học vấn của người vợ là nguyên nhân gây đổ vỡ. Mặt khác, cảm giác bất an về vị thế của người đàn ông mới là điểm mấu chốt.
Nếu chồng cảm thấy thua kém vợ (về học vấn) nhưng vẫn có tiền, anh ta dễ đưa ra quyết định là ngoại tình để phản ứng với cảm giác bất an. Nhưng nếu “thua” vợ cả về học vấn lẫn tiền bạc, họ sẽ gần như không đi tới quyết định ngoại tình.
Tiêu đề “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao” chỉ là bề nổi. Sự thật sâu xa hơn là, ngoại tình là một công cụ mà một số nam giới sử dụng để cân bằng lại cán cân quyền lực đang bị lung lay trong gia đình, khi họ cảm thấy bị đe dọa bởi người bạn đời ưu tú hơn mình.
CÁCH ĐƯA TIN PHÍA KÊNH BÁO CÓ VẤN ĐỀ GÌ?
Tiêu đề “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao” là một ví dụ điển hình của kiểu định khung trách nhiệm (culpability framing). Cách viết này rất dễ khiến độc giả hiểu rằng gốc rễ của vấn đề chồng ngoại tình nằm ở người vợ. Chủ ngữ trong câu là “chồng”, nhưng vế nguyên nhân lại là “vợ học cao”. Kết quả là, hành vi sai thuộc về người chồng ngoại tình, nhưng trách nhiệm đạo đức bị đẩy sang người vợ học cao.
Tiêu đề này dựa trên một định kiến vốn đã quen thuộc: Phụ nữ càng giỏi càng khó giữ chồng. Khi một niềm tin đã ăn sâu, người đọc rất dễ chấp nhận một câu khẳng định đơn giản, hơn là cố gắng hiểu một lời giải thích phức tạp về bất bình đẳng giới. Vô hình chung, cách đặt tiêu đề này gợi ý rằng việc đàn ông ngoại tình là điều “có thể hiểu được” khi họ bị “đe dọa” bởi sự vượt trội của vợ.
Hậu quả dễ thấy nhất của lối đưa tin này là làm chệch hướng thảo luận. Thay vì nhìn vào câu chuyện bất bình đẳng quyền lực trong hôn nhân, sự vận hành trơn tru của chuẩn mực gia trưởng trong xã hội hiện đại, hay trách nhiệm cá nhân của người ngoại tình, công chúng lại bị lôi vào một mô-típ cũ: Phụ nữ học cao đe dọa hạnh phúc gia đình. Trong khi nghiên cứu đang cố cho thấy rằng ngay cả khi phụ nữ học cao hơn, kiếm tiền tốt hơn, những khuôn mẫu “trọng nam” vẫn tìm cách duy trì bất bình đẳng theo cách tinh vi hơn, thì bài báo lại đúc kết nghiên cứu thành một “sự thật”: Vợ học cao thì chồng dễ ngoại tình.
Nguy cơ tiềm ẩn của lối đưa tin này đó là nó góp phần làm suy giảm động lực học tập và phát triển của phụ nữ. Trong một xã hội vốn tồn tại niềm tin dai dẳng rằng “Phụ nữ học cao thì khó lấy/giữ chồng”, giờ lại được chứng minh bởi nghiên cứu khoa học, thì trẻ em gái lớn lên sẽ phải đối mặt với những rào cản vô hình mỗi khi muốn tiến xa hơn trong giáo dục hoặc sự nghiệp. Cuối cùng, nó củng cố chuẩn mực kép: Đàn ông ngoại tình thì được xem là “dễ hiểu”, phụ nữ trong tình thế đó lại bị quy là “do học cao quá nên tự chuốc lấy”.
ĐIỀU ĐÁNG BÀN LÀ
Phụ nữ học cao khiến chồng cảm thấy thua kém, thế thì sao? Sự thăng tiến của vợ làm chồng thấy mình ít “nam tính” hơn, thế thì sao? Phải chăng chúng ta nên thông cảm cho những người đàn ông ngoại tình, và khuyên phụ nữ bớt học cao, bớt kiếm tiền, bớt tham vọng để giữ gìn hòa khí?
Ta cần phân biệt giữa việc “giải thích một hiện tượng” và “biện minh cho một hành vi”.
Đúng là nhiều người đàn ông cảm thấy bất an khi vợ có học vấn cao hay sự nghiệp nổi bật. Đúng là một bộ phận trong số họ lựa chọn ngoại tình như một cách xoa dịu cảm giác “lép vế”. Nhưng thừa nhận sự bất an ấy không có nghĩa phải hợp lý hóa hành vi phản bội, và lại càng không thể kết luận rằng phụ nữ nên kìm hãm bản thân để bảo toàn cái tôi của người khác.
Người phụ nữ nỗ lực học tập và làm việc để đạt được thành tựu là một quá trình lao động chân chính. Sự thành công đó là tài sản của cô ấy và còn có thể là tài sản chung của gia đình. Đó không phải là một hành vi gây hấn hay khiêu khích đối với người chồng, lại càng không phải một sai lầm cần xin lỗi. Và xã hội không thể quy trách nhiệm cho họ về sự đổ vỡ chỉ vì họ quá ưu tú.
Vấn đề là, xã hội đã gieo vào tâm trí nhiều người đàn ông niềm tin rằng giá trị của họ gắn liền với khả năng dẫn dắt, che chở và vượt trội hơn phụ nữ. Khi người vợ học cao hơn, hiểu biết rộng hơn, hoặc có tiếng nói lớn hơn, trật tự quen thuộc ấy bị đảo lộn. Sự chệch khỏi kỳ vọng truyền thống không chỉ gây cảm giác “thua kém học vị” mà còn gây ra cuộc khủng hoảng căn tính.
Hành vi ngoại tình trong bối cảnh này, theo lý thuyết “Trung hòa sự lệch chuẩn giới” trong nghiên cứu, thực chất là một nỗ lực tuyệt vọng để tìm lại cảm giác được làm chủ, được tôn trọng, và được xác nhận vị thế “đàn ông”. Họ tìm đến những mối quan hệ khác nơi họ có thể đóng vai kẻ mạnh, để xoa dịu vết thương lòng tự trọng.
Nhưng dựa vào đó để quy trách trách nhiệm cho phụ nữ vì quá giỏi, quá ưu tú, quá thành công nên buộc chồng phải đi ngoại tình, thì đó là một cách nghĩ đầy thiên kiến. Logic ấy đòi hỏi phụ nữ phải thu nhỏ bản thân chỉ để người đàn ông cảm thấy đủ lớn.
Dữ liệu từ nghiên cứu cho thấy nhóm đàn ông có tỷ lệ ngoại tình cao nhất không phải là khi người vợ nắm toàn quyền (vượt trội về cả học vấn lẫn kinh tế), mà là nhóm “địa vị không nhất quán” – nơi người chồng vẫn giữ ưu thế kinh tế nhưng thua kém về tri thức. Sự bất ổn trong những cuộc hôn nhân này nảy sinh bởi vì sự nam tính của người chồng luôn phải dựa trên sự so sánh về vị thế với người phụ nữ.
Vậy nên chừng nào “giá trị đàn ông” vẫn tiếp tục bị cột chặt vào việc “phải hơn vợ”, thì bất kỳ thành tựu nào của người vợ cũng nghiễm nhiên trở thành một đòn tấn công vào căn tính của người chồng.
Do đó, giải pháp chắc chắn không phải là kìm hãm sự phát triển của người phụ nữ, cũng không phải là đàn ông tiếp tục mắc kẹt trong nỗi lo sợ bị thua kém. Hôn nhân bền vững trong bối cảnh mới đòi hỏi một sự chuyển dịch mô hình: từ mối quan hệ dựa trên tôn ti – nơi sự “ổn định” được duy trì bằng sự chênh lệch quyền lực, sang mô hình dựa trên sự hợp tác, chia sẻ trách nhiệm và tôn trọng lẫn nhau.
Chỉ khi rời khỏi khuôn mẫu nam tính dựa trên ưu thế, chúng ta mới có thể hy vọng xã hội nhìn thành tựu của phụ nữ là điều đáng trân trọng, chứ không phải tấm gương phản chiếu nỗi bất an của bất kỳ ai.
NÊN VIẾT TIÊU ĐỀ NHƯ THẾ NÀO BÂY GIỜ?
Thay vì viết “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao”, chúng ta có thể sử dụng những tiêu đề sau:
– Áp lực “đàn ông phải hơn vợ” làm tăng nguy cơ ngoại tình
– Khi đàn ông cảm thấy “mất ưu thế”, nguy cơ ngoại tình cao hơn
– Khi xã hội kỳ vọng đàn ông phải là “bề trên”, hôn nhân dễ đổ vỡ hơn
– Ngoại tình là phản ứng của nhiều nam giới trước kỳ vọng phải là “trụ cột gia đình”
– Hôn nhân bất cân xứng về học vấn và thu nhập có thể dẫn đến nguy cơ ngoại tình ở nam giới
– Chuẩn mực gia trưởng khiến nam giới dễ ngoại tình hơn khi vị thế bị thách thức
– Ngoại tình chịu ảnh hưởng từ vị thế học vấn và thu nhập giữa vợ-chồng
– Hành vi ngoại tình của nam giới gắn với bất cân xứng quyền lực trong hôn nhân
Những cách diễn đạt này không tô hồng ngoại tình, không đổ lỗi cho phụ nữ và phản ánh đúng tinh thần của nghiên cứu trên. Đó là câu chuyện về quyền lực, khuôn mẫu giới và bất bình đẳng. Không phải là một lời cảnh báo dành cho phụ nữ kiểu “Hãy bớt giỏi đi nếu muốn giữ hạnh phúc gia đình”.
Tất nhiên, phải lưu ý rằng, bất kỳ lối đưa tin nào cũng có những giới hạn của nó khi cố gắng thâu tóm, gói gọn nội dung của một nghiên cứu phức tạp trong một câu tiêu đề hay một vài dòng tóm tắt ý tưởng. Song, nhu cầu tin tức buộc các nhà báo, người đưa tin phải tiếp tục công việc này. Sự khác biệt giữa người “có trách nhiệm” và kẻ “tắc trách” nằm ở chỗ: Họ có cố gắng giảm thiểu những tổn hại xã hội có thể gây ra bởi câu chữ của mình hay không?
Ở đây, tiêu đề “Chồng dễ ngoại tình khi vợ học cao” đã đi theo hướng đáng buồn nhất.
Ảnh minh họa: Gary Waters/Fanatic Studio/VCG
English 
Vietnamese