Ngày 20/11 mỗi năm, hình ảnh những đóa hoa và lời tri ân nhà giáo xuất hiện khắp nơi. Truyền thống “Tôn sư trọng đạo” nhắc chúng ta biết ghi nhớ công ơn thầy cô, trân trọng những nỗ lực và hy sinh của họ trong sự nghiệp “trồng người”.
Nhưng bên cạnh những lời ngợi ca, có một điều chúng ta ít khi dừng lại để hỏi: “Những hy sinh thầm lặng” mà chúng ta hay nói tới cụ thể là gì? Bao nhiêu áp lực, bao nhiêu công việc vô hình đang được gánh vác là những thứ không nằm trong giáo án, không thể đong đếm bằng số và cũng hiếm khi được gọi tên. Tại sao chúng ta lại dễ dàng xem chúng như điều hiển nhiên, đến mức khiến chúng dần trở nên vô hình?
KHÔNG CHỈ DẠY HỌC MÀ CÒN CHĂM SÓC
Nhiều người vẫn hình dung công việc của giáo viên chỉ xoay quanh bục giảng và kết thúc ngay khi tiếng trống tan trường vang lên. Nhưng đằng sau cánh cửa lớp học là vô số công việc tinh vi, liên tục và khó đong đếm – những dạng lao động chăm sóc (care labor) mà khó có bản mô tả công việc nào có thể liệt kê đầy đủ.
Mầm non là cấp học thể hiện rõ nhất bản chất lao động cảm xúc trong công việc của giáo viên. Họ đảm nhận vai trò “người lớn thân thiết” đầu tiên của trẻ ngoài gia đình: cho ăn, dỗ khóc, bồng bế, vệ sinh, theo dõi sức khỏe và tâm sinh lý. Họ phải giữ sự tỉnh táo và điều tiết cảm xúc liên tục để tạo cảm giác an toàn cho một lớp học luôn thay đổi. Họ phải kết nối và thường xuyên trao đổi với phụ huynh, phải chịu trách nhiệm tuyệt đối cho sự an toàn của trẻ – một áp lực thường trực mà ít nghề nào phải đối diện.
Càng lên các cấp học cao hơn, giáo viên càng ít được xem là “người chăm sóc”, nhưng thực tế, khối lượng lao động cảm xúc ở các cấp học này chỉ hiện diện theo cách tinh vi hơn, khi giáo viên trở thành người đồng hành trong những cột mốc phát triển quan trọng của học trò. Ngoài truyền đạt kiến thức, giáo viên được kỳ vọng sẽ chăm sóc cảm xúc và tinh thần của học sinh. Họ là người nhận ra những bất thường trong hành vi để can thiệp kịp thời, là người tiếp xúc với những câu chuyện gia đình mà đôi khi ngay cả phụ huynh cũng không biết, là người gỡ rối những mâu thuẫn bạn bè tuổi mới lớn, là người lắng nghe tâm sự của học sinh khi đang chênh vênh, áp lực.
Không chỉ chăm sóc cảm xúc, giáo viên còn được kỳ vọng đóng vai trò như người bảo vệ, không chỉ bảo vệ sự an toàn của trẻ, ngăn chặn bạo lực, mà còn đảm bảo sự phát triển của trẻ trong tương lai không bị ảnh hưởng bởi sự phát triển sai lệch cả về thể chất lẫn tinh thần.
Trong khi phải nuôi dưỡng cảm xúc cho người khác, giáo viên được kỳ vọng luôn phải bình tĩnh, kiên nhẫn, tử tế, không sai sót – bất kể cuộc sống riêng có đang mệt mỏi hay gập ghềnh ra sao. Ít nghề nào buộc một con người phải “ổn định” liên tục như nghề giáo. Sự cao quý mà xã hội tôn vinh vô tình tạo ra một chuẩn mực lý tưởng hóa khiến giáo viên không chỉ phải làm tốt công việc chuyên môn, mà còn phải gánh vác vai trò cảm xúc và hỗ trợ như một siêu nhân.
HY SINH THẦM LẶNG NHƯNG ÁP LỰC NẶNG NỀ
Nỗi sợ hãi và tình trạng kiệt sức (burnout) đang trở thành những vấn đề quan trọng trong ngành giáo dục, khi các giáo viên phải đối mặt với áp lực gia tăng từ nhiều nguồn khác nhau.
Chưa kể đến trách nhiệm chăm sóc, khối lượng công việc của giáo viên vốn đã ngày càng tăng, từ soạn giáo án, chấm bài, họp phụ huynh, báo cáo cho đến những yêu cầu hành chính kéo dài tới tận buổi tối và cuối tuần. Điều này có thể dẫn đến tình trạng kiệt sức – một dạng căng thẳng mãn tính, ảnh hưởng trực tiếp đến thể chất và tinh thần của các thầy cô.
Những nỗi lo lắng về thành tích của học sinh không đạt chỉ tiêu, nỗi bất an khi liên tục bị chỉ trích vì không đạt được các kỳ vọng của xã hội, sự e ngại bị học sinh và phụ huynh phán xét cũng có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng, sợ hãi.
Trong thời đại phát triển nhanh chóng, giáo viên cũng cần liên tục đổi mới phương pháp giảng dạy, áp dụng công nghệ hiện đại, không ngừng học tập thêm kiến thức, đáp ứng các tiêu chuẩn nghề nghiệp, bắt kịp sự thay đổi của hệ thống giáo dục và toàn bộ xã hội.
Một nghiên cứu với 1.205 giáo viên Việt Nam cho thấy mức độ kiệt sức của giáo viên đang ở ngưỡng báo động. Hơn 40% cho biết họ cảm thấy kiệt quệ tinh thần sau khi làm việc. Trong một khảo sát khác, 71,83% giáo viên thấy bị quá tải trong công việc, tỉ lệ này ở giáo viên mầm non là 87,65%. Trong 3 năm học, tính từ tháng 8/2020 đến tháng 8/2023, cả nước có trên 40.000 giáo viên nghỉ việc, bỏ việc.
Việc giải quyết các vấn đề này không chỉ là bảo vệ sức khỏe tinh thần và thể chất của giáo viên mà còn nhằm đảm bảo chất lượng giáo dục.
NGƯỜI CHĂM SÓC CŨNG CẦN ĐƯỢC CHĂM SÓC
Thật khó để dạy người khác cân bằng cảm xúc nếu chính mình kiệt sức. Làm sao có thể chăm sóc học sinh tốt nếu bản thân giáo viên không được chăm sóc? Câu hỏi quan trọng cần đặt ra, là làm thế nào để hỗ trợ giáo viên có điều kiện tốt nhất thực hiện công việc của mình?
Gần đây, hệ thống chính sách đã ghi nhận những sự thay đổi đáng chú ý. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề xuất hệ số lương đặc thù cho giáo viên, điều này phản ánh đúng tinh thần, chủ trương “lương của nhà giáo được ưu tiên xếp cao nhất trong hệ thống thang bậc lương hành chính sự nghiệp” và ngoài lương, nhà giáo “có thêm phụ cấp tùy theo tính chất công việc, theo vùng”. Đây luôn được xác định là nhiệm vụ, giải pháp nhất quán trong các Nghị quyết, Kết luận của Đảng và Luật Nhà giáo. Gần nhất, Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị hồi tháng 8 cũng nêu cần thiết phải “có chính sách ưu đãi đặc thù, vượt trội cho nhà giáo”. Tuy nhiên, những đề xuất về hệ số lương đặc thù vẫn đang vấp phải nhiều phản biện.
Những bó hoa, những lời tri ân mỗi dịp 20/11 là đáng quý, nhưng quà tặng không thể giải quyết được vấn đề thực sự mà các thầy cô giáo hàng ngày đang gặp phải.
Nhân ngày 20/11, đừng quên nhìn thật kỹ vào những “hy sinh thầm lặng” của nhà giáo, những điều đang hàng ngày khiến họ mệt mỏi và kiệt sức. Một nền giáo dục tốt không chỉ dựa trên sự hy sinh cá nhân, những giáo viên không thể chỉ bám vào tình yêu nghề để ở lại, và cũng không giáo viên nào nên bị gắn mác là không đủ hy sinh khi lựa chọn rời đi. Những lý tưởng cao đep về nghề giáo không nên bỏ qua khối lượng công việc cảm xúc nặng nề mà họ phải gánh lấy. Đã đến lúc khối lượng công việc chăm sóc khổng lồ của nghề giáo cần được gọi tên, công nhận và xa hơn, là nhận được sự chia sẻ của toàn xã hội. Vì quan tâm đến giáo dục cũng chính là quan tâm đến tương lai của chính chúng ta, và con em chúng ta.
Vietnamese 
English