Tiếng ting ting của điện thoại xen với tiếng khóc của đứa nhỏ đang ốm phải nghỉ học, trong căn nhà riêng và cũng là xưởng gói hàng của gia đình. Phòng khách ngập ngụa trong những chồng thùng các-tông, băng keo, kéo cắt, màng bọc xốp và xấp đơn hàng.
Người mẹ ngồi bệt xuống sàn, bắt đầu hối hả xé và dán. Cô đang phải tháo tung các gói hàng cũ, cấu trúc lại từ “combo 2 món” thành “combo 5 món” để cho kịp chạy chiến dịch “freeship” (miễn phí vận chuyển) mà nền tảng vừa tung ra để kích cầu mua sắm.
Giờ ăn trưa, một người mẹ khác đứng bếp chuẩn bị bữa cơm cho con. Cơm trắng và thịt lợn là nhờ đích thân bà ngoại tìm mua và gửi lên từ quê. Khúc giò cũng được bà đặt làm riêng, không có bột ngọt hay hóa chất. Đó là những “thực phẩm sạch” mà chị vừa để cho con ăn, vừa để bán trên các hội nhóm facebook. Khi cậu con trai ăn ngon lành hai miếng giò, người mẹ cũng phải tranh thủ lấy điện thoại ghi hình lại, làm minh chứng đảm bảo chất lượng sản phẩm với khách.
Tin nhắn giục giao đơn, bình luận hỏi tư vấn, cuộc gọi của shipper, tiếng báo đơn hàng mới… khiến họ luôn tay luôn chân không ngừng. Người mẹ có thể phải một tay bế đứa con nhỏ đang ho sù sụ vì đợt ốm chưa dứt hẳn, tay kia vẫn cầm điện thoại để xin lỗi một khách hàng chưa nhận được hàng.
Cuộc sống của những người mẹ bị xé vụn ra thành những mảnh nhỏ chắp vá. Năm phút chốt đơn, hai mươi phút vỗ lưng dỗ con, mười phút hối hả cắt dán màng xốp nổ, rồi lại quýnh quáng chạy ra cửa khi nghe tiếng người giao hàng gọi. Họ không có đặc quyền cân bằng giữa công việc và cuộc sống riêng, bởi nhu cầu được chăm sóc của những đứa trẻ không có nút tạm dừng, và thuật toán thì không đoái hoài gì đến sự kiệt quệ của “đối tác”.
Miễn là tài khoản hiển thị trạng thái “đang trực tuyến”, nghĩa là những người phụ nữ ấy vẫn đang trong ca làm việc. Tâm trí và thời gian của những người mẹ va đập liên hồi giữa tiếng chuông điện thoại reo, những kiện hàng chờ nhận và giao, những bài đăng quảng cáo mới, cùng vô vàn tin nhắn hối thúc và cả những bình luận thô lỗ.
Dù gánh vác khối lượng công việc khổng lồ, họ vẫn không hề được coi là “người lao động”. Họ không được đóng bảo hiểm, không có chế độ ốm đau, và cũng chẳng có bản hợp đồng lao động nào với các doanh nghiệp làm việc với họ mỗi ngày.
CHẬM CHẠP VÀ HỐI HẢ
Học giả Nguyễn Thu Giang dùng khái niệm “hectic slowness” (tạm dịch: sự chậm chạp hối hả) để mô tả cuộc sống của những người mẹ ấy. Một trạng trái nghịch lý khi người ta vừa phải hối hả chạy đua (in a rush), lại vừa mắc kẹt trong một sự trì trệ chậm chạp (in a rut).
Nền tảng buộc những người mẹ luôn ở trong trạng thái hối hả (hectic). Nó không cho phép độ trễ. Tin nhắn phải được phản hồi, đơn cần chốt và hàng cần phải giao đi. Những giao dịch chớp nhoáng, khách hàng hối thúc và nỗi sợ bị thuật toán “bóp tương tác”… tất cả buộc người mẹ phải lao đi vun vút, dán mắt vào màn hình để kiểm tra thông báo, lên đơn, đóng gói, gửi đi… và rồi lặp lại.
Chỉ trong vài giờ ngắn ngủi sau khi tiếng ting ting báo đơn hàng mới, họ phải xoay xở đóng gói xong xuôi và giao tận tay kiện hàng cho người vận chuyển. Nền tảng không cần biết họ có đang phải chạy ra bến xe buýt nhận hàng, hay đang cuống cuồng giặt vội chiếc chăn đứa nhỏ vừa nôn trớ. Chậm trễ đồng nghĩa với việc bị thuật toán đánh tụt hiển thị, gian hàng sẽ chìm, và đơn sẽ không đến.
Trái ngược với tốc độ của nền tảng số, “việc nhà” mà những người mẹ gánh vác lại chậm chạp hơn rất nhiều. Người ta không thể “tăng tốc” hay “tối ưu” khi ru con ngủ, dỗ con khóc, đút cho con ăn, hay thức đêm chăm con trong bệnh viện. Chuỗi việc không tên ấy cứ lặp đi lặp lại và kéo dài như vô tận. Nhịp độ của chăm sóc hoàn toàn “lệch pha” với thôi thúc “tối ưu” mọi thứ của nền tảng.
Song hành với đó, sự “chậm chạp” ở đây còn là “cái chết chậm” (slow death), gắn với nỗi ám ảnh về thực phẩm bẩn đang từ từ phá hoại cơ thể. Mối đe dọa ấy buộc những người mẹ phải nỗ lực tìm kiếm những nguồn nguyên liệu sạch, thực phẩm lành, chỉ để cố kiểm soát chứ không thể loại bỏ hoàn toàn.
Trong cái mục tiêu kép vừa có thực phẩm sạch cho gia đình, vừa có công việc linh hoạt để tranh thủ chăm con, nhiều người mẹ phải hy sinh cơ hội nghề nghiệp, đánh đổi công việc ổn định để lui về bán hàng tự do. Họ chấp nhận với sự “phát triển chậm” (slow growth) ấy của bản thân.
Nghịch lý ở chỗ là dù họ đang làm việc trên nền tảng số, thứ luôn được mô tả với tốc độ vũ bão của thời đại kỹ thuật số, thì tương lai và vị thế kinh tế xã hội của họ lại giậm chân tại chỗ, kẹt lại trong một ngõ cụt của “lao động tự do” không bảo hiểm, không lương hưu.
CÁI TÂM CỦA NGƯỜI MẸ
Để sống chung với các nền tảng, những người mẹ bán hàng phải đồng thời trở thành đối tác bán lẻ, và đồng thời là người sáng tạo nội dung. Họ chia sẻ nỗi lo lắng về sức khỏe của con, dùng “cái tâm của người mẹ” và video con ăn để làm bảo chứng cho chất lượng sản phẩm. Tình yêu thương, khoảnh khắc gia đình cũng đồng thời trở thành content bán hàng.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thu Giang, trong văn hóa Á Đông, “tâm” vốn là cốt lõi sâu kín, tĩnh lặng và nhạy cảm nhất của con người. Nhưng ở trên nền tảng số, những người mẹ buộc phải mang chính cái “tâm” của mình ra phơi bày một cách công khai.
Họ phải trình diện tất thảy nỗi vất vả của mình ra để đổi lấy niềm tin của cộng đồng mạng. Họ phải liên tục đăng bài, quay video con ăn, giãi bày tâm sự bỉm sữa để giữ tương tác.
Ở trong hai trạng thái vô cùng mâu thuẫn ấy, những người mẹ rơi vào trạng thái mà nhà nghiên cứu mô tả là “frenetic stuckness” (tạm dịch: sự bế tắc điên cuồng). Họ phải gồng mình tiến về phía trước bằng tốc độ lướt của màn hình điện thoại, trong khi vẫn phải gánh trên vai hằng hà sa số công việc của người chăm sóc. Cuộc đời mắc kẹt trong tình thế lưỡng nan, cứ tiến một bước về phía tự chủ tài chính, lại phải lùi hai bước vì sự cạn kiệt thể chất và tinh thần.
TẠM KẾT
Sự phát triển “vũ bão” mà người ta nói về công nghệ hay nền tảng số, đã và đang được đặt trên mạng lưới của những người chăm sóc. Đó là thôi thúc của người mẹ muốn tìm thực phẩm sạch cho con ăn. Là nỗ lực để có “đồng ra đồng vào” trong khi vẫn có thời gian ở nhà chăm con. Đó còn là đôi bàn tay tỉ mẩn chọn thịt, chọn gạo của những người bà ở quê. (Và ở chặng cuối, đó cũng là những tài xế, shipper với những chuyến hàng ẩn chứa hàng loạt rủi ro ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản, sức khỏe và tính mạng).
Quá trình tăng trưởng vượt bậc ấy đến trực tiếp từ bao nhiêu giờ lao động chăm sóc không được công nhận hay trả lương? Và dường như chúng ta vẫn đang coi sự hy sinh, tình mẫu tử và sự nhẫn nại của phụ nữ là một loại tài nguyên miễn phí, có thể khai thác vô tận mà không cần đoái hoài đến người thực hiện?
(Hết phần 1)
—
Bài viết này mở đầu cho chuỗi nội dung về chủ đề “Giới và Công nghệ số”.
Chúng ta thường mặc định công nghệ là trung tính, khách quan và không tì vết. Niềm tin ấy càng được củng cố khi các nền tảng số (digital platforms) và hệ thống trí tuệ nhân tạo (Generative AI) hiện diện như những “vị cứu tinh” của thời đại, hứa hẹn xóa bỏ mọi rào cản về hiệu suất, gột rửa mọi thiên kiến và sai sót cảm tính của con người.
Nhưng, đằng sau ánh hào quang đó, thực tế lại phức tạp và gai góc hơn nhiều. Các mô hình AI và thuật toán cá nhân hóa đang liên tục hấp thụ, củng cố và khuếch đại những bất bình đẳng sẵn có từ dữ liệu thực tế. Và những “đột phá công nghệ” này, nhiều khi, lại được vận hành bằng cách khai thác sự yếu thế hoặc biến phân cực xã hội thành “nhiên liệu” để tối ưu hóa tăng trưởng bằng mọi giá.
Trong bối cảnh đó, chuỗi nội dung “Giới và Công nghệ số” ra đời. Mục tiêu, hẳn nhiên, không nhằm phủ nhận những tiến bộ vũ bão của công nghệ số. Thay vào đó, Nhà mong muốn mở ra không gian để chúng ta cùng nhau giải mã những “huyền thoại”, khám phá bóng tối đằng sau hào quang của nền tảng số và AI, để từ đó cùng suy tư về cách chúng ta thiết lập mối quan hệ nhân văn hơn với công nghệ số, với nhau và với chính bản thân mình trong bối cảnh đầy biến động này.
—
Bài viết được định hướng và phát triển dựa trên các lý thuyết, diễn giải, và đặc biệt là câu chuyện dân tộc học suốt gần một thập kỷ (2016-2025) từ hai nghiên cứu về Nền kinh tế Nền tảng và Lao động Chăm sóc của Tiến sĩ Nguyễn Thu Giang:
1. Nguyen-Thu, Giang. 2022. “Hectic Slowness: Digital Temporalities of Precarious Care from a Global South Perspective.” Feminist Media Studies 22(8): 1936–50. doi:10.1080/14680777.2021.1921825.
2. Nguyen-Thu, Giang. 2026. “Making Life ‘Platform Ready’: Care and Platform Economy beyond the Multisided Market.” Journal of Cultural Economy, February, 1–18. doi:10.1080/17530350.2025.2599205.
Vietnamese 
English