“Sinh đủ hai con là trách nhiệm xã hội” – vài chữ ngắn gọn trên tiêu đề báo là đủ để tạo ra cơn bão tương tác trên mạng xã hội. Rất dễ để người đọc cảm thấy khó chịu, hoặc cười ngán ngẩm, với một thông điệp khuyến sinh như thế này.
Khi người trẻ vẫn còn phải lo toan từng tháng tiền thuê nhà, đối mặt với thị trường việc làm bấp bênh, lo lắng với những bất trắc, biến động xã hội và biến đổi KHÍ HẬU, và ngán ngẩm với những lời chì chiết về một thế hệ “ích kỷ, chỉ biết hưởng thụ”, thì việc bị áp đặt một “trách nhiệm xã hội” với sinh đẻ quả thực rất mỉa mai.
Tuy nhiên, thông điệp mang tính thúc ép ấy không phải những gì mà đại biểu Lê Thị Ngọc Linh trình bày trước Quốc hội. Đề xuất của Đại biểu không hề vô tâm và phiến diện như thông điệp đơn lẻ mà trang báo đã tách ra khỏi bối cảnh.
Trên thực tế, đi kèm với việc mong muốn người dân “coi đây [đẻ con] là trách nhiệm xã hội gắn với phát triển bền vững”, bà cũng đề xuất Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ nhà ở, việc làm ổn định, nâng cao thu nhập để các cặp đôi yên tâm lập gia đình và sinh con.
Nói cách khác, dù thừa nhận rằng xã hội cần người dân sinh con để giải quyết bài toán già hóa dân số, bà cũng chỉ ra rằng để đạt được mục tiêu đó, Nhà nước phải có trách nhiệm tạo nền tảng và hỗ trợ người dân thực hiện lựa chọn sinh con của mình.
Như nguyên văn bài báo gốc tường thuật như sau: “Theo bà Linh, chính sách khuyến sinh cần được triển khai chủ động, đồng bộ và dài hạn, lấy gia đình và phụ nữ làm trung tâm, tôn trọng quyền lựa chọn sinh con nhưng tạo điều kiện để người dân muốn sinh và có thể sinh.”
(Ở đây, cần nói thêm rằng việc đại biểu nhấn mạnh “lấy phụ nữ làm trung tâm” là một chi tiết rất quan trọng cần được thảo luận kỹ. Cụm từ này rất dễ bị hiểu lầm thành việc gán trách nhiệm sinh đẻ hoàn toàn lên vai phái nữ, như rất nhiều luồng thảo luận đang hướng đến. Phụ nữ là người phải trực tiếp mang thai và gánh chịu phần lớn những rủi ro về sức khỏe, tâm lý lẫn con đường sự nghiệp. Do đó, “đặt phụ nữ làm trung tâm” nên được hiểu rằng chính sách hỗ trợ phải tập trung vào việc bảo vệ, chia sẻ gánh nặng và bù đắp cho những rủi ro này, thay vì để họ tự mình xoay sở.)
Việc tách cụm từ “trách nhiệm xã hội” để đặt riêng trên tiêu đề rõ ràng đã thu hút nhiều chú ý và tương tác. Tại sao tiêu đề không phải là: “Tôn trọng quyền lựa chọn sinh con nhưng tạo điều kiện để người dân muốn sinh và có thể sinh”? Hay “Nhà nước cần có quyết sách kịp thời, mạnh mẽ để tạo môi trường thuận lợi cho việc sinh và nuôi dạy con.” Phải chăng vì nó quá trọn vẹn và… nhàm chán? Những thông điệp mang tính dung hòa và xây dựng rõ ràng khó để tạo ra những nội dung gây tranh cãi và tương tác mạnh mẽ.
Đội ngũ truyền thông của trang tin đã có thêm một “content viral”, chỉ là đề xuất về an sinh xã hội theo đó cũng bị coi như lời thúc ép người ta phải đẻ. Cuộc thảo luận rẽ hướng sang chỉ trích và cười đùa với thông điệp bị tách ra khỏi bối cảnh. Đại chúng có thể càng ác cảm hơn với những thông điệp khuyến sinh. Còn một nữ đại biểu đang nỗ lực lên tiếng vì quyền lợi chung lại trở thành mục tiêu hứng chịu sự khó chịu và giễu cợt từ công chúng.
Dẫu vậy, phản ứng của cộng đồng vẫn là một chỉ dấu rất đáng quan tâm. Tiêu đề bài báo có thể đã làm chệch đi thông điệp gốc, nhưng hàng loạt trách nhiệm người trẻ gánh trên vai vẫn là thật.
Hơn ai hết, người trẻ hiểu rằng quyết định sinh thêm không chỉ là chuyện tốn thêm một khoản mua bỉm mua sữa. Đó là một chuỗi đánh đổi sức khỏe và lao động mệt nhọc để chăm lo cho gia đình. Đó là nguy cơ người mẹ bị đẩy khỏi con đường sự nghiệp, bị thay thế vị trí sau sáu tháng thai sản. Đó là khoản học phí cao ngất ngưởng nếu không thể đăng ký cho con vào trường công. Đó là sự kiệt quệ cả về thể chất lẫn tinh thần nếu không có ông bà trông giúp, và cặp đôi phải vừa phải cày ngày cày đêm, vừa quay cuồng xoay ca đón con chăm con.
Nếu không có một mạng lưới an sinh xã hội và gia đình đủ vững chãi để nâng đỡ, cả việc sinh con lẫn nuôi con đều sẽ biến thành một gánh nặng quá sức với nhiều người.
Già hóa dân số là một nguy cơ có thật và cấp bách. Nhưng khi truyền thông sử dụng ngôn từ mang tính răn đe, ép buộc, hay gắn việc sinh nở với một nghĩa vụ đạo đức để đổ lỗi cho người trẻ, thứ họ nhận về có thể chỉ là những tràng “haha” mỉa mai hay bình luận ngán ngẩm.
Thực tế ở khắp nơi trên thế giới, khát khao được làm cha mẹ vẫn luôn tồn tại. Người trẻ vẫn đang nỗ lực mỗi ngày để thực hiện mong muốn ấy, chỉ là họ sẽ không đẻ chỉ bởi vì những thông điệp mang tính đổ lỗi và thúc ép như vậy.
Chỉ khi truyền thông ngừng phán xét đạo đức và áp đặt trách nhiệm sinh đẻ, mà hướng đến sự thấu hiểu và giải pháp mang tính hệ thống, chúng ta mới ít nhất có những cuộc thảo luận chất lượng về chuyện khuyến sinh. Như những gì đại biểu Lê Thị Ngọc Linh đã đề xuất (nhưng bị cắt đi trên tiêu đề), là chúng ta cần có chính sách hỗ trợ nhà ở, việc làm ổn định, nâng cao thu nhập. Bởi suy cho cùng, xã hội chỉ có thể thuyết phục người dân sinh con khi không gian sống là một nơi an toàn và đủ nguồn lực để những đứa trẻ đó lớn lên khỏe mạnh và hạnh phúc.
Vietnamese 
English