Hội nghị Solvay năm 1927 chứng kiến một khoảnh khắc đặc biệt của lịch sử. Hai mươi chín khối óc vĩ đại của vật lý và hóa học thế kỷ 20 quy tụ cùng nhau trong một khung hình. Cho đến bây giờ, đó vẫn được ca tụng là “bức ảnh hội tụ nhiều trí tuệ nhất của nhân loại”.
Trong bức hình, giữa những bộ suit đen, chỉ có duy nhất một người phụ nữ. Bà là Marie Skłodowska-Curie, cũng chính là người duy nhất trong lịch sử giành hai giải Nobel ở hai ngành khoa học khác nhau.
Curie là một ngoại lệ rất đặc biệt trong khoa học thời bấy giờ, còn bức ảnh chụp ở Solvay thì không. Nếu xem lại hàng loạt ảnh chụp trung tâm điều khiển sứ mệnh Apollo của NASA những năm 1960, hay các phòng họp nội các, các ban quản trị tập đoàn hàng đầu trong suốt nhiều thập kỷ, ta cũng sẽ thấy có một điểm chung xuyên suốt. Đó là sự vắng bóng của những người phụ nữ.
Họ đã ở đâu? Nhiều người đã dùng sự thiếu vắng ấy như bằng chứng để khẳng định rằng phụ nữ bẩm sinh đã thua kém nam giới. Rằng cấu trúc não bộ và tính cách của họ không được thiết kế để làm khoa học, chính trị, kinh doanh, hay gánh vác chuyện lớn tại không gian công.
Chính vì vậy, khi Curie ngồi ở đó giữa 28 người đàn ông năm ấy, bà không chỉ đại diện cho năng lực và trí tuệ của riêng mình. Sự hiện diện của bà là biểu tượng để chất vấn và phá vỡ định kiến về một “giới tính hạng hai”. Và câu chuyện không dừng lại ở đó.
Việc những người phụ nữ bước ra, đứng đó, và được nhìn thấy, rốt cuộc mang ý nghĩa gì? Tại sao sự hiện diện của họ không đơn thuần là một quyền lợi chính đáng, mà thậm chí còn là yếu tố mang tính sống còn đối với cách thế giới này đang vận hành?
CÁI GIÁ CỦA SỰ VẮNG BÓNG – KHI “NHÂN LOẠI” CHỈ CÓ NGHĨA LÀ NAM GIỚI
Sự hiện diện của phụ nữ không chỉ là câu chuyện về chỉ tiêu đa dạng giới. Đây thực sự là chuyện sống còn, ảnh hưởng trực tiếp tới sự an toàn và tính mạng của họ..
Tưởng tượng rằng một người phụ nữ ngồi vào xe, thắt dây an toàn đầy đủ, di chuyển đúng tốc độ quy định. Nhưng khi tai nạn trực diện xảy ra, nguy cơ cô ấy bị thương nặng hơn nam giới ngồi cùng xe tới 73% [1].
Tại sao? Do nữ giới yếu đuối và lái xe kém hơn? Không. Vấn đề là trong suốt nhiều thập kỷ, ngành công nghiệp ô tô đã sử dụng hình mẫu thử nghiệm va chạm (crash test dummy) chỉ dựa trên cơ thể nam giới trung bình (trung bình cân nặng khoảng 78kg, chiều cao 1m75). Những người mang đặc tính sinh lý học với khung xương chậu, mật độ cơ bắp, cấu trúc cột sống khác đi, đều bị loại khỏi thiết kế.
Lối mòn này lặp lại trong ngành y học. Suốt một thời gian dài, phụ nữ bị gạt ra khỏi các cuộc thử nghiệm lâm sàng chỉ vì lý do phi lý, là nội tiết tố và chu kỳ kinh nguyệt của họ “quá phức tạp” để đo lường, làm nhiễu biểu đồ dữ liệu [2]. Nhiều loại thuốc ra thị trường với liều lượng chỉ được “đo ni đóng giày” cho cơ địa một nhóm nam giới. Hệ quả là nhiều phụ nữ đã phải gánh chịu những tác dụng phụ nghiêm trọng.
Ở một lăng kính vĩ mô hơn, hãy nhìn vào cách thế giới tính toán sự phát triển của một xã hội. Những chỉ số kinh tế quyền lực như GDP, CPI đã bỏ qua hàng tỷ giờ lao động chăm sóc không lương (nấu nướng, dọn dẹp, chăm sóc trẻ em và người cao tuổi) mà chủ yếu do phụ nữ gánh vác. Khi chính sách vĩ mô không đo lường sức lao động này, công việc chăm sóc tiếp tục trở thành gánh nặng không hề được công nhận hay trả lương xứng đáng.
Khi những người phụ nữ không được “ở đó”, xã hội mặc định một thế giới quan coi nam giới là tiêu chuẩn. Nhân loại đồng nghĩa với nam giới, và bất kỳ ai nằm ngoài những đặc điểm đó, đều bị coi là những biến thể rắc rối.
Như vậy, đây trước tiên không chỉ là câu chuyện phụ nữ xuất hiện trong ban lãnh đạo hay phòng họp cổ đông. Đó là việc phụ nữ buộc phải được hiện diện trong kho tàng dữ liệu, và trong thiết kế của những hệ thống và công nghệ. Chỉ cho đến khi đó, thứ chúng ta tạo ra mới thực sự phản ánh và bao trùm trọn vẹn khái niệm “nhân loại”.
GIÁ TRỊ CỦA SỰ HIỆN DIỆN
Khi bạn không trực tiếp đối mặt với những vấn đề, chúng rất dễ nằm ngoài tầm nhìn của bạn.
Chính vì vậy, sự hiện diện của phụ nữ ở các vị trí ra quyết định mang ý nghĩa của một sự đại diện thực chất. Khi bước vào nghị trường hay phòng họp hội đồng, người phụ nữ không chỉ mang theo năng lực chuyên môn. Sự hiện diện của họ còn bao hàm trải nghiệm sống, từ công việc chăm sóc, cảm nhận đặc thù của cơ thể và những nhu cầu bức thiết mà phái nữ đang phải đương đầu.
Dù những người kiến tạo có thiện chí và nỗ lực thấu cảm đến đâu, họ cũng vấp phải một giới hạn trải nghiệm không thể vượt qua. Bạn rất khó để ưu tiên ngân sách cho các trạm y tế thai sản hay băng vệ sinh miễn phí nếu đó không phải là thực tế cơ thể bạn.
Dữ liệu thực nghiệm tại Brazil cho thấy rằng cứ mỗi khi một bang bầu chọn một nữ thị trưởng, hoặc tỷ lệ nữ trong cơ quan lập pháp vượt mốc 20%, tỷ lệ t* vong ở trẻ em dưới 5 tuổi tại khu vực đó lại giảm xuống [3]. Tại sao lại như vậy? Thực chất chẳng có phép màu nào cả. Nó bắt nguồn từ trách nhiệm chăm sóc mà rất nhiều phụ nữ trên toàn cầu đang phải gánh vác.
Chính sự gắn kết mật thiết với các công việc chăm sóc đã khiến các nữ lãnh đạo có sự nhạy cảm đặc biệt với những nhu cầu sinh tồn cơ bản của trẻ em và gia đình. Họ dồn nguồn lực vào y tế cơ sở, giáo dục, trạm tiêm chủng và các chương trình phúc lợi bảo vệ quyền lợi những đứa trẻ và người mẹ.
Không chỉ dừng lại ở đó, giá trị của sự hiện diện không chỉ gắn với lợi ích dành riêng cho phái nữ. Ở một tầng sâu sắc hơn, sự thành công của phụ nữ ở các vị trí lãnh đạo mang lại một lối thoát cho chính những người đàn ông khỏi những định kiến nam tính độc hại. Đó là những khuôn mẫu đã ép buộc đàn ông từ thế hệ này sang thế hệ khác phải luôn tỏ ra lạnh lùng, áp đặt, không bao giờ được bộc lộ sự tổn thương, và luôn phải coi sự thấu cảm là biểu hiện của sự yếu đuối.
Khi những người phụ nữ bước lên bục cao và chứng minh rằng lòng trắc ẩn, sự linh hoạt và khả năng dung hòa hoàn toàn có thể kiến tạo nên những tổ chức thành công, họ đã trực tiếp gỡ bỏ những khuôn mẫu ấy.
Hãy hình dung về một bé gái lớn lên trong một thế giới liên tục rỉ tai em rằng: “Toán lý hóa là sân chơi của con trai”, “Phụ nữ quá cảm tính để làm lãnh đạo”, hay “Học cao làm gì sau này khó lấy chồng”. Trong một môi trường như thế, làm sao thế hệ trẻ dám khao khát trở thành một thứ mà họ chưa từng được nhìn thấy?
Một bé gái lớn lên trong môi trường có sự hiện diện của các nữ giáo sư, nữ kỹ sư, nữ CEO hay nữ lãnh đạo quốc gia sẽ hình dung rất khác về tương lai của mình so với khi tất cả những vị trí đó đều do nam giới nắm giữ. Sự đại diện này không chỉ có tác động tạo ra hình mẫu cho trẻ em gái và phụ nữ, mà còn giúp các trẻ em trai và nam giới hình thành thế giới quan bình đẳng, biết tôn trọng năng lực chuyên môn. Nói cách khác, sự đại diện của phụ nữ đóng vai trò như một hình mẫu giáo dục trực quan cho xã hội.
Đó là lý do vì sao sự hiện diện của một nữ phi hành gia hay một nữ lãnh đạo lại quan trọng đến thế với nhân loại. Khi Marie Curie điềm tĩnh ngồi giữa 28 nhà khoa học nam tại hội nghị Solvay, sự tồn tại của bà chính là lời phản biện đanh thép nhất đánh sập mọi định kiến về sự thấp kém sinh học.
Sự hiện diện của những người phụ nữ đi trước là điều kiện tiên quyết để những đứa trẻ thế hệ sau có quyền hy vọng rằng không gian công cộng thuộc về các em, cũng nhiều như nó thuộc về bất kỳ ai khác. Họ không phải là một “biến thể rắc rối” của thế giới này. Họ là những người có quyền chính đáng, và có đủ khả năng, để trực tiếp kiến tạo môi trường bình đẳng hơn.
KHÔNG THỂ BỎ QUÊN SỰ HIỆN DIỆN THẦM LẶNG
Sẽ là một thiếu sót nghiêm trọng, thậm chí là một cái bẫy thiên kiến, nếu chúng ta chỉ ca ngợi và tôn vinh sự hiện diện của phụ nữ khi họ bước vào “lãnh địa của nam giới” như khoa học, công nghệ hay chính trị. Chúng ta rất vô thức mang niềm tin là chỉ khi khoác lên mình bộ vest quyền lực, vung tiền đầu tư hay đoạt giải Nobel, thì sự hiện diện của người phụ nữ mới thực sự đáng giá. Sự thật là phụ nữ đã và luôn hiện diện ở những công việc quan trọng bậc nhất của thế giới này, chỉ là xã hội chưa thừa nhận và trân trọng họ.
Hãy nói về những căn bếp, những phòng giặt đồ, những nhà trẻ và giường bệnh. Trong suốt lịch sử nhân loại, những không gian này bị dán nhãn là “việc vặt”, là “thiên chức” hiển nhiên của giới nữ, là những lao động vô hình không bao giờ được ghi nhận vào biểu đồ tăng trưởng GDP. Xã hội hiện đại lớn tiếng đòi hỏi phụ nữ phải bước ra ngoài kia, kiếm tiền và “thành đạt” như đàn ông, nhưng lại kiên quyết quay lưng với hàng tỷ giờ lao động chăm sóc không lương mà họ vẫn đang oằn lưng gánh vác mỗi ngày.
Không có nền kinh tế vĩ mô nào có thể vận hành nếu công việc chăm sóc không được ai đó đảm đương. Để một vị CEO có thể bước vào phòng họp để ký kết những hợp đồng triệu đô, hay một nhà khoa học có thể yên tâm ở lại phòng thí nghiệm đến nửa đêm, phải có những người hiện diện ở nhà để đảm bảo những đứa trẻ được ăn uống, quần áo được ủi phẳng, và người già được chăm nom. Các công việc tạo ra sự sống, nuôi dưỡng con người và duy trì sự ổn định của cấu trúc gia đình chính là hạ tầng cơ sở của mọi nền kinh tế. Đó không phải thiên chức của riêng phụ nữ, nhưng là thứ họ đã luôn phải đảm đương một mình trong phần lớn thời gian.
Do đó, tôn vinh sự hiện diện của phụ nữ không nên là tạo ra tiêu chuẩn để tất cả phải trở thành những nữ CEO hay theo đuổi khoa học hay chính trị. Phụ nữ cần và xứng đáng được lựa chọn và được trân trọng với những lựa chọn của mình. Bởi vì dù họ đang cầm ống nghiệm trong phòng lab, đối thoại để đưa ra quyết sách quốc gia, hay cầm muỗng khuấy bột cho con trong bếp, sự lao động của họ đều quan trọng với thế giới này.
Tài liệu tham khảo:
[1] Fariss Samarrai. “Study: New Cars Are Safer, but Women Most Likely to Suffer Injury.” Virginia.edu, 2019, http://archive.news.virginia.edu/…/study-new-cars-are…/.
[2] Lerner, Louise. “Women Are Overmedicated Because Drug Dosage Trials Are Done on Men, Study Finds.” University of Chicago News, 22 June 2020, http://news.uchicago.edu/…/women-are-overmedicated….
[3] Hessel, Philipp, et al. “Increases in Women’s Political Representation Associated with Reductions in Child Mortality in Brazil.” Health Affairs, vol. 39, no. 7, 1 July 2020, pp. 1166–1174, https://doi.org/10.1377/hlthaff.2019.01125.
Vietnamese 
English